. . .

Sameiginleg viðskiptastefna ESB á rætur sínar að rekja til eins af stofnsáttmálum ESB, Rómarsáttmálanum frá 1957, þar sem var lagður grunnur að tollabandalagi og sameiginlegri stefnu á sviði viðskipta. Í því fólst að komið var á sameiginlegum innri markaði ESB ríkja þar sem tollar, gjöld og kvótar á viðskiptum milli ríkjanna voru felldir niður. Með tollabandalaginu voru tollar og gjöld gagnvart ríkjum utan ESB samræmdir. Samræmdar reglur gilda því um innflutning til allra ríkja ESB frá ríkjum utan ESB. Stofnanir ESB fara með framkvæmd viðskiptastefnunnar fyrir hönd aðildarríkjanna 27 og sjá um samningsgerð um viðskipti við ríki eða ríkjahópa utan ESB.

Evrópusambandið er stærsta viðskiptablokk heims og ræður yfir um 19% af heimsvöruviðskiptum, en þar á eftir koma Bandaríkin og Japan. ESB er stærsti útflytjandi vara og þjónustu og er með stærstu hlutdeild í landsframleiðslu (GDP) í heiminum eða 30%. Við þetta bætist að með tæplega hálfan milljarð íbúa er ESB mun stærri markaður en t.d. Bandaríkin (rúmlega 250 milljón íbúar) og Japan (um 130 milljónir). Allt þetta og sú staðreynd að ESB kemur fram sem ein og óskipt heild gefur sambandinu mikinn efnahagslegan og pólitískan slagkraft þegar kemur að viðskiptasamningum við ríki utan ESB. Sameinuð hafa ríkin sterkari stöðu til að hafa áhrif á þróun heimsviðskipta, gera viðskiptasamninga og ná markmiðum sínum í Alþjóðaviðskiptastofnunninni (WTO) og öðrum alþjóðlegum stofnunum.

Allt frá upphafi hefur stefna Evrópusambandsins verið auka hagvöxt og bæta lífskjör með því að stuðla að opnum og frjálsum viðskiptum og ryðja úr vegi tollum og tæknilegum hindrunum sem hefta viðskipti ríkja á milli. Að sama skapi er hlutverk ESB einnig að standa vörð um pólitíska og efnahagslega hagsmuni aðildarríkjanna og stundum rekast hagsmunir einstakra ríkja á við frjálsa verslun. Helsta dæmið er landbúnaður sem lengi hefur verið verndað fyrir utanaðkomandi samkeppni með tollum. Umtalsverður árangur hefur þó náðst á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um að lækka verndartolla á landbúnaðarafurðum.

Frelsi í alþjóðlegum viðskiptum er einnig mikilvægt tæki í baráttunni fyrir bættum lífskjörum almennings í þróunarríkjum. ESB hefur verið í forystusveit þeirra sem vilja aukið frelsi í alþjóðaviðskiptum, sem sést meðal annars á því að sambandið hefur barist fyrir því að sem flest málefni verði tekin til umræðu í Doha samningalotunni í Alþjóðaviðskiptastofnuninni (WTO). ESB leggur áherslu á að þar verði rætt um aukið frelsi í viðskiptum með landbúnaðarafurðir, sameiginlegar reglur á nýjum sviðum er varða fjárfestingar og samkeppni og að þess verði sérstaklega gætt að þróunarríki fái notið hagstæðra viðskiptakjara.

Evrópusambandið fer með samningsgerð gagnvart ríkjum utan ESB og hafa samningar um viðskipti verið gerðir við flest ríki í heiminum. Ekkert ríki eða ríkjasamtök heims hafa jafn umfangsmikið net viðskiptasamninga og ESB. Umfang samninga er misjafnt, alveg frá einföldum fríverslunarsamningum og samningum um ýmis konar efnahagslega samvinnu til svokallaðra aukaaðildarssamninga (association agreements) en EES samningurinn er dæmi um slíkan samning. Þar er gengið mun lengra í samvinnu en með einföldum fríverslunarsamningi. Reyndar hefur ESB aldrei gert annan samning um jafn viðamikla samvinnu en einmitt við EFTA/EES ríkin.

Vald ESB til samningsgerðar er byggt á ákvæðum í Rómarsáttmálanum (gr. 133 og 310). Framkvæmdastjórnin kemur fram fyrir hönd aðildarríkjanna 27 í samningaviðræðum við ríki utan ESB eftir að ráðherraráðið hefur samþykkt umboð henni til handa. Ráðheraráðið samþykkir síðan samninginn eftir atvikum. Um meðferð þessara mála gildir hið svokallaða "samráðsferli" (consultation procedure) en í því felst að ráðið þarf að leita álits Evrópuþingsins á tillögum framkvæmdastjórnarinnar en er ekki bundið af áliti þess. Meginreglan er að aukinn meirihluta þarf til samþykktar í ráðherraráðinu, en í einstökum tilfellum, t.d. við samþykkt aukaaðildarsamninga þarf samhljóða samþykki.

Ísland og hin EFTA/EES ríkin eru hvorki hluti af sameiginlegri viðskiptastefnu ESB gagnvart þriðju ríkjum né tollabandalagi og halda því sjálfræði sínu til ákvarðanatöku og samningagerðar við þriðju ríki. EES samningurinn hefur þó sumpart þrengt svigrúm EFTA/EES ríkjanna þar sem reglan um einslett evrópskt efnahagssvæði þar sem sömu leikreglur gilda, leggur þær skyldur á herðar Íslandi (og öðrum EFTA/EES ríkjum) að innflutningur frá ríkjum utan ESB sé í samræmi við reglur EES. Þetta á t.d. við um reglur um heilbrigði dýra og plantna og ýmsa tæknilegir staðla.

EFTA ríkin hafa einnig lagt sig fram um að skapa fyrirtækjum sínum sambærileg tækifæri og samkeppnisaðilum í ESB með því að fylgja í fótspor ESB um gerð fríverslunarsamninga við þriðju ríki.