Stækkun Evrópusambandsins

Stækkun ESB - sögulegt tækifæri 

Með stækkun Evrópusambandsins 2004 og 2007 má segja að skiptingu Evrópu við lok seinni heimsstyrjaldar hafi endanlega lokið. Stækkun ESB með aðild 10 nýrra ríkja 1. maí 2004 auk aðildar Búlgaríu og Rúmeníu þann 1. janúar 2007, er sú stærsta og metnaðarfyllsta í sögu sambandsins. Tala aðildaríkja er nú 27 og íbúafjöldi 490 milljónir, en um 103 milljónir manna bættust við íbúafjölda sambandsins með aðild ríkjanna tólf.

Fyrir 1. maí 2004 hafði ESB þegar gengið í gegnum fjórar stækkanir (árið 1973, 1981, 1986 og 1995) með fjölgun aðildarríkja úr 6 í 15. Í því ljósi sést best hversu stórt skref var tekið með stækkuninni 2004 og 2007. Bæði „gömlu“ og nýju aðildarríkin þurftu að ganga í gegnum umfangsmikinn undirbúning svo þau gætu tekist á við þessa áskorun. Hluti áskorunarinnar er sá mikli munur sem er á lífskjörum fólks í mörgum nýju landanna og í þeim „gömlu“. Landsvæði sambandsins stækkaði um 30% að flatarmáli 2004 en á sama tíma lækkaði hlutfall vergrar landsframleiðsla á mann um 12,5%.

Í október 2005 hófust aðildarviðræður við Tyrkland og Króatíu en óljóst er hvenær full aðild verður veruleiki.  Fyrrverandi Júgóslavíu lýðveldið Makedónía, hefur einnig sótt um aðild en hugmyndin er að öll löndin á vestanverðum Balkanskaga (Albanía, Kósovó, Króatía, Bosnía-Hersegóvína, Serbía og Svartfjallaland) verði meðlimir ESB í fyllingu tímans. ESB hefur því gert sérstaka samstarfssamninga við þessi ríki með það að markmiði að undirbúa þau undir aðild.

Stækkanir Evrópusambandsins:

1957    Þýskaland, Frakkland, Ítalía, Belgía, Holland og Lúxemborg

1973   Danmörk, Írland og Bretland

1981   Grikkland

1986   Spánn og Portúgal

1995   Austurríki, Finnland og Svíþjóð

2004   Eistland, Kýpur, Lettland, Litháen, Malta, Pólland, Slóvakía, Slóvenía, Tékkland og Ungverjaland 

2007   Búlgaría og Rúmenía

ESB hefur lagað stefnumál sín, fjármál og starfshætti að nýju og stækkuðu sambandi. Til þess að tryggja vöxt og samstöðu innan sambandsins hefur framkvæmdastjórnin lagt fram drög að fjárlögum sem meðal annars er ætlað að jafna stöðu ríkra og fátækra ríkja sambandsins. Önnur áskorun hefur falist í því að gera samstarfið innan hins stækkaða sambands lýðræðislegra og árangursríkara og tillögur í þá átt voru  settar fram í  Lissabon sáttmálanum. Framkvæmdastjórnin hefur auk þess unnið ötullega að því að upplýsa almenning um áhrif stækkunarinnar með ýmiskonar upplýsingaherferðum í bæði nýju og gömlu aðildarríkjunum.

Skilyrði aðildar og aðildarferlið

Hvaða ríki eiga rétt á að sækja um aðild að Evrópusambandinu?

Evrópusambandið byggir á grundvallargildum réttarríkisins, frelsis, lýðræðis og mannréttinda (49. grein í Maastricht-sáttmálanum). Sérhvert evrópskt ríki sem virðir þessi grundvallargildi á rétt á að sækja um aðild að ESB.

Hvernig er umsóknir meðhöndlaðar?

Þegar ríki sækir um aðild að ESB fer umsóknin fyrst fyrir ráðherraráðið sem lætur framkvæmdastjórnina um að meta hvort ríkið uppfylli skilyrði fyrir aðild eða hafi getu til að uppfylla þau. Umsóknin er í fyrstu metin út frá hinum s.k. Kaupmannahafnarskilyrðum (samþykkt á fundi leiðtogaráðs ESB í Kaupmannahöfn árið 1993) sem eru þau grundvallar pólitísku og efnahagslegu skilyrði sem umsóknarríki verða að geta uppfyllt. Skilyrðin eru eftirfarandi:

-  Stöðugt stjórnarfar og stofnanir sem tryggja lýðræði, réttarríki, mannréttindi og vernd minnihlutahópa;

-       Virkt markaðshagkerfi sem hefur burði til að takast á við þá samkeppni sem fylgir þátttöku á innri markaði ESB;

-    Geta og vilji til að samþykkja og innleiða regluverk ESB og þau grundvallar stjórnmála og efnahagslegu markmið sem Evrópusambandið byggir á.

Ákvörðun ráðherraráðsins um hvort hefja eigi aðildarviðræður er byggð á mati um getu umsóknarríkis til að uppfylla Kaupmannahafnarskilyrðin. Einróma samþykki í ráðherraráðinu er forsenda þess að aðildarviðræður geti hafist og veitir ráðið þá framkvæmdastjórninni umboð til að hefja viðræður við viðkomandi ríki.

Hvernig fara aðildarviðræðurnar fram?

Í aðildarviðræðum er starfsemi ESB skipt upp í 35 málaflokka og er samið við umsóknarríki um hvern og einn málaflokk. Dæmi um málaflokka eru sjávarútvegsmál, landbúnaður, innri markaður ESB, myntbandalag og fjárlög ESB. Í viðræðunum kemur fram hversu vel í stakk búið umsóknarríki er til að taka yfir löggjöf ESB og hvort grundvöllur sé fyrir sérlausnum, aðlögunum eða tímabundnum undanþágum í einstökum málaflokkum. Formlega fara aðildarviðræður fram á milli aðildarríkja ESB og umsóknarríkis en í reynd er það framkvæmdastjórn ESB sem leiðir viðræðurnar.

Hvað tekur við að loknum aðildarviðræðum?

Þegar niðurstöður aðildarviðræðna liggja fyrir eru drög að aðildarsamningi lögð fyrir ráðherraráðið, Evrópuþingið og framkvæmdastjórnina til samþykktar. Að því loknu er samningurinn undirritaður af viðkomandi umsóknarríki og fulltrúum allra aðildarríkja ESB. Samningurinn öðlast þó ekki fullgildingu fyrr en þjóðþing umsóknarríkis og allra aðildarríkja ESB hafa staðfest samninginn. Í flestum tilvikum fer einnig fram þjóðaratkvæðagreiðsla í umsóknarríki um aðildarsamninginn. Aðildarríki geta líka ákveðið að halda þjóðaratkvæðagreiðslu. Að lokinni staðfestingu getur viðkomandi ríki orðið fullgildur aðili að ESB.

Hvaða réttindi og stöðu hefur „inngönguríki“?

Frá því að skrifað er undir aðildarsamning og þar til umsóknarríki er orðið fullgilt aðildarríki hefur viðkomandi ríki stöðu "inngönguríkis". Sem slíkt nýtur það réttinda sem fela einkum í sér rétt til setu sem áheyrnarfulltrúi í ráðherra- og leiðtogaráði ESB.

Tyrkland

Rekja má samstarf Tyrklands og ESB aftur til ársins 1963 þegar gerður var sérstakur samstarfssamningur milli Tyrklands og ESB. Tyrkland sótti um aðild að sambandinu árið 1987. Af ýmsum stjórnmálalegum, efnahagslegum og mannúðarlegum ástæðum, var umsókn Tyrklands ekki formlega tekin fyrir fyrr en eftir leiðtogafundinn í   Helsinki í desember 1999. Þar fékk Tyrkland formlega stöðu sem umsóknarríki sem uppfylla þarf sömu skilyrði áður en að aðild getur orðið og önnur ríki. Formlegar aðildarviðræður hófust svo í október 2005.

Í framhaldi af þessu hefur samstarf Tyrklands og ESB aukist enn frekar. Er vonin sú að aukin samvinna muni leiða til bæði stjórnmálalegra og efnahagslegra umbóta í landinu. Tyrkland tekur nú þátt í hinum ýmsu áætlunum sambandsins og situr sameiginlega fundi sambandsins og umsóknarríkjanna. Tyrkland hefur einnig fengið stuðning sambandsins við að endurbæta löggjöf sína svo að hún verði líkari löggjöf sambandsins.

En áður en að fullri aðild getur orðið leggur ESB áherslu á að Tyrkland sýni fram á að mannréttindi og réttindi minnihlutahópa séu virt og að lausn finnist á deilunni við Kýpur-Grikki um Kýpur.

Stækkunin má ekki leiða til nýrra hindrana

Meðan að Evrópusambandið stækkar, eignast það nýja nágranna. Mikilvægt er að samstarfið milli ESB og þeirra ríkja sem eiga landamæri að sambandinu séu sem best. ESB hefur því stofnað til sérstaks samstarfs við nýja nágranna sína. Sett hefur verið á fót svokölluð Nágrannastefna (e. Neighbourhood policy) þar sem tekið er á samskiptum við nágrannaríki sambandsins. Rússland fellur þó ekki undir þessa stefnu en hafa ESB og Rússland mótað sérstaka stefnu í samskiptum sínum.

Stækkun ESB og Ísland

Við stækkun ESB er samið um stækkun EES samningsins. Þannig urðu ríkin 10 sem fengu aðild að ESB árið 2004 aðilar að EES samningnum. Við inngöngu Búlgaríu og Rúmeníu árið 2007 var fjöldi EES ríkja sem eiga aðild að innri makraði Evrópusambandsins 30 talsins. Tuttugu og sjö þeirra ríkja eru aðildarríki ESB auk Íslands, Noregs og Liechtenstein.